Literatuur over
beroepshouding, levensbeschouwing en spiritualiteit

  • Berg, M. van den (2004) Warme zorg, warme woorden Maarssen: Elsevier ISBN: 90 352 2700 X.
    In de laatste twintig jaar spreken we in de zorg vaak met woorden die komen uit de wereld van de economie en het bedrijfsleven. Een zakelijke taal waaruit de menselijke warmte is verdwenen. Dit terwijl zorgverleners aandacht, tijd, geduld, meeleven, betrokkenheid, kortom warmte, juist als onmisbaar ervaren in hun werk. Hierop mag en kan niet worden bezuinigd. In Warme zorg, warme woorden staat Marinus van den Berg stil bij de taal die de betrokkenheid van de zorgverlener erkent. Warme woorden zijn, volgens de auteur, krachtig en maken meer los bij patiënten. Ze wekken enthousiasme, ze bezielen. Warme woorden zijn niet 'soft', zoals sommigen denken, ze zijn eerder 'cool'. De horen daarom thuis in het hart van de zorg.

  • Blokhuis, B. en C. Leget (2007) Spiritualiteit in het medisch curriculum; in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (17) nr. 2 pp. 34 - 38

  • Bommel, A. van (2003) Wankele waarden. Levenskwesties van moslims belicht voor professionals Utrecht: Forum. Instituut voor multiculturele ontwikkeling. ISBN: 90 5714 129 9.
    Na een inleiding, waarin de rol van de professional in de Nederlandse samenleving wordt belicht, volgt een inleiding tot de koran. De volgende drie delen behandelen respectievelijk opvoeding, onderwijs en maatschappelijke positie, zorg en hulpverlening en medische ethiek vanuit een islamitisch perspectief.

  • Bouwer, J. (red.) en B. de Haar (2010) Kwaliteit van zorg. Optimaal leven zonder levensbeschouwing? Assen: Koninklijke Van Gorcum ISBN: 9789023244905.
    Goede zorg is iets essentieel anders dan het verschaffen van een consumptiegoed. De kwaliteit van zorg wordt in hoge mate bepaald door de bejegening van de cliënt/patiënt en de betrokkenheid die de zorgverlener toont: het draait niet alleen om herstel, zoals in het medische verhaal, maar ook om het accepteren van en het leren leven met de ziekte. In het verhaal van de cliënt/patiënt vormt levensbeschouwing of spiritualiteit een essentieel onderdeel; het bestaan en de omgang met ziekte, gezondheid, leven en dood krijgen (mede) hierdoor vorm. In 'Kwaliteit van zorg' buigen de wetenschappers Verkerk, Smeets, Eefsting en Niendieker zich in vier kernartikelen vanuit verschillende disciplines over de geschetste achtergrond. Zij behandelen vragen als: ‘Wat is goede zorg?’, ‘Welke competenties veronderstelt goede zorg bij professionals?’, ‘Hoe kijkt de patiënt aan tegen goede zorg?’, ‘Wat is de relatie tussen het zorgconcept en de zorgverlener?’ en ‘Onder welke voorwaarde is zorg meer dan een kostenpost?’. In de acht daaropvolgende hoofdstukken vindt reflectie op deze vier artikelen plaats door Zock (geestelijke zorg), Leget (medische en zorgethiek), Waaijman (spiritualiteit), Suurmond (theoloog, therapeut en ervaringsdeskundige), Post (sociale geneeskunde), Jochemsen (medische ethiek), Bilo (geneeskunde) en Van Leeuwen (verpleegkunde en spiritualiteit). De genoemde auteurs plaatsen in hun bijdragen een kritische kanttekening bij een automatische uitvoering van kwaliteitssystemen en professionele richtlijnen, bij de onderliggende zorgconcepten en de daaraan gelieerde zorgpraktijken.

  • Bradshaw, A. (1998) Vervuld van zorg: verpleegkunde, ethiek en levensbeschouwing Ede: Christelijke Hogeschool Felua - de Vijverberg. ISBN: 90 76260 01 X

  • Bouwer, J. (red.) en B. de Haar (2010) Kwaliteit van zorg; Optimaal zonder levensbeschouwing? Uitgeverij Van Gorcum; ISBN: 9789023244905; Goede zorg is iets essentieel anders dan het verschaffen van een consumptiegoed. De kwaliteit van zorg wordt in hoge mate bepaald door de bejegening van de cliënt/patiënt en de betrokkenheid die de zorgverlener toont: het draait niet alleen om herstel, zoals in het medische verhaal, maar ook om het accepteren van en het leren leven met de ziekte. In het verhaal van de cliënt/patiënt vormt levensbeschouwing of spiritualiteit een essentieel onderdeel; het bestaan en de omgang met ziekte, gezondheid, leven en dood krijgen (mede) hierdoor vorm. In 'Kwaliteit van zorg' buigen de wetenschappers Verkerk, Smeets, Eefsting en Niendieker zich in vier kernartikelen vanuit verschillende disciplines over de geschetste achtergrond. Zij behandelen vragen als: ‘Wat is goede zorg?’, ‘Welke competenties veronderstelt goede zorg bij professionals?’, ‘Hoe kijkt de patiënt aan tegen goede zorg?’, ‘Wat is de relatie tussen het zorgconcept en de zorgverlener?’ en ‘Onder welke voorwaarde is zorg meer dan een kostenpost?’. In de acht daaropvolgende hoofdstukken vindt reflectie op deze vier artikelen plaats door Zock (geestelijke zorg), Leget (medische en zorgethiek), Waaijman (spiritualiteit), Suurmond (theoloog, therapeut en ervaringsdeskundige), Post (sociale geneeskunde), Jochemsen (medische ethiek), Bilo (geneeskunde) en Van Leeuwen (verpleegkunde en spiritualiteit). De genoemde auteurs plaatsen in hun bijdragen een kritische kanttekening bij een automatische uitvoering van kwaliteitssystemen en professionele richtlijnen, bij de onderliggende zorgconcepten en de daaraan gelieerde zorgpraktijken. 'Kwaliteit van zorg' biedt artsen, verpleegkundigen, geestelijk zorgverleners en anderen die in de zorg werkzaam zijn een brede oriëntatie op de centrale stelling dat kwaliteit van zorg onmogelijk is als de cliënt/patiënt niet zelf in beeld komt en diens levensbeschouwing niet wordt meegenomen in de behandeling en zorg.

  • Cusveller, B.S. (2004). Met zorg verbonden; een filosofische studie naar de zindimensie van verpleegkundige zorgverlening. Ede: in beheer van de auteur. ISBN: 90 5881 139 5.
    Het is een van de wonderlijke dingen in het leven dat mensen ergens de zin van kunnen ervaren. Zo ook in de verpleegkundige zorgverlening; verpleegkundigen en patiënten kunnen de verleende en ontvangen zorg als zinnig of zinvol ervaren. Ook door zorgverleners laat zich de vraag stellen wanneer overeenstemming over de zin van zorg mogelijk is en wanneer niet. Met andere woorden, onder welke condities kunnen zorgverleners zeggen dat werken in en spreken over de zorg zin heeft? Deze vraag staat in deze filosofische studie centraal.

  • Cusveller, B. (2003). Zorg met een hoofdletter; Een wijsgerig-antropologische verantwoording van spiritualiteit in de verpleegkundige zorgverlening; in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (13) nr. 3 pp. 81 - 84

  • Cusveller, B.S. (1999). Zorg dragen: naar een christelijke visie op zorg. Amsterdam: Buijten & Schipperheijn. ISBN: 90 6064 912 5.
    Protestants-christelijke beschouwingen over (vooral verpleegkundige) zorg en vormgeving van de christelijke overtuiging en identiteit. "Wat kan zorg betekenen in een tijd waarin zorg uiteenvalt in 'functionele eenheden' die door 'consumenten' kunnen worden 'ingekocht'? Wat mogen patiënten en zorgverleners van elkaar verwachten?
    In dit boek wordt een visie op zorg ontwikkeld, die niet alleen betrekking heeft op medische zorg, maar ook op aanverwante onderwerpen, zoals patiëntenperspectief, verpleegkundige zorgverlening, organisatie van de zorg en onderwijs in de zorg."

  • Cusveller, B.S. (1999). Volwaardige verpleging: morele beroepsverantwoordelijkheid in de zorgverlening. Amsterdam: Buijten & Schipperheijn. ISBN: 90 6064 987 7.
    Zorgverleners kunnen in de praktijk voor lastige dilemma’s komen te staan. In hoeverre moeten zij als zorgverleners met de wensen van patiënt of met de beslissing van collega’s meegaan? Mogen zij medewerking weigeren aan verrichtingen als euthanasie en abortus? Hoe moeten zij staan tegenover seksualiteit tussen patiënten of bewoners? Dit boek gaat met name in op knelpunten die zorgverleners vanuit hun geloofsovertuiging als confronterend kunnen ervaren. De schrijvers stellen daarbij centraal waar het in de zorgverlening om draait: het bevorderen van het welzijn van patiënten ‘als in zichzelf waardevol’. Door daar het accent te leggen kunnen zorgverleners komen tot volwaardige verpleging.

  • Hellema, F.G. en A. Spelt (2002) Richtlijn Levensbeschouwelijke Nood; eindrapportage; Academisch Ziekenhuis Groningen

  • Jochemsen, H. en E. Leeuwen (2005) Zinervaring in de zorg; over de betekenis van spiritualiteit in de gezondheidszorg; Assen, Van Gorcum; ISBN: 9789023241928
    In ‘Zinervaring in de zorg’ de weerslag van het symposium 'Spiritualiteit en gezondheidszorg’ dat vorig jaar oktober werd gehouden worden dergelijke vragen aangeduid met de term ‘spirituele vragen en behoeften’. De samenstellers van de uitgave vragen zich af of er voor dit onderwerp binnen de gezondheidszorg niet meer aandacht zou moeten zijn. Om daarin inzicht te krijgen wordt onder meer ingegaan op zaken als wat verstaat men onder spiritualiteit en spirituele noden? In hoeverre hebben zorgverleners een verantwoordelijkheid op dat gebied? en Wat kan die verantwoordelijkheid inhouden? De problematiek wordt vanuit verschillende gezichtspunten belicht. Naast het patiëntenperspectief komt ook het perspectief van diverse beroepsgroepen aan de orde, variërend van medici en paramedici tot managers en onderzoekers. Kortom: een brede introductie op het relatief nieuwe terrein van het spiritualiteitonderzoek, waarvan eigenlijk iedereen die in de zorg werkzaam is kennis zou moeten nemen.

  • Kerstens, J. en T. v.d. Pasch (2008) Spirituele zorg; Inbedding in verpleegkundig proces kan beter; In: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TVZ) nr. 7/8 pp. 14 - 21
    In twee onderzoeken met focusgroepen stelde René van Leeuwen vast welke spirituele thema's voor patiënten een belangrijke rol spelen en hoe verpleegkundigen hier in hun zorgverlening mee omgaan. Ook formuleerde hij op basis van de internationale vakliteratuur een competentieprofiel voor spirituele zorg door verpleegkundigen.

  • Kolen, M. en e.a. (2001) Zingeving & ethiek in de jeugdzorg Maarssen: Elsevier; ISBN: 90 352 2370 5
    Een jeugdhulpverlener moet een jongere niet alleen ondersteunen bij een hulpvraag. Steeds vaker komen ook zinvragen in de hulpverlening naar voren, zoals: Waarom overkomt mij dit allemaal? Wat heeft mijn leven nog voor zin als ik toch alles verkeerd doe? Kan ik nog van mijn ouders houden na alles wat ze hebben gedaan? Als hulpverlener sta je dan soms met je mond vol tanden: het omgaan met zin- en levensvragen is niet vanzelfsprekend. Dat het wel hard nodig is dat zinvragen boven tafel komen, wordt steeds breder erkend. Daarnaast brengt de hulpverleningspraktijk steeds meer ethische vragen met zich mee. Hoe ga je om met wensen van ouders die niet in het belang zijn van het kind? Kun je je altijd aan het beroepsgeheim houden? Wat doe je als een jongere (cultureel) bepaalde opvattingen heeft waar je als hulpverlener veel moeite mee hebt?
    Een samenleving waarin mensen hun waarden en normen in toenemende mate individueel bepalen, stelt nieuwe eisen aan de kwaliteit van de hulpverlening.
    Zingeving en ethiek in de jeugdzorg zorgt ervoor dat hulpverleners niet meer met lege handen staan in de confrontatie met zinvragen en ethische kwesties. Het biedt een begrippenkader en gaat in op de vaardigheden en beroepshouding die nodig zijn om vragen rondom zingeving en ethiek in de jeugdzorg te hanteren. De auteur gaat bovendien in op de mogelijkheden om het onderwerp binnen instellingen op de agenda te zetten. De integratie van werkwijzen en methoden op het gebied van zingeving en ethiek vergroten de professionaliteit van de jeugdzorg.

  • Laarhoven, H. van en C. Leget (2007) De vragen aan het einde; Aandacht voor spiritualiteit in de palliatieve fase; In: Medisch Contact (62) nr. 46 pp. 1898 - 1899
    Als de dokter niet veel meer kan doen dan palliatie, worstelt de patiënt veelal nog met problemen van spirituele aard. Ten dele krijgt de arts ook met die noden te maken en daarom moet er erkenning komen voor de rol van spiritualiteit in de palliatieve fase.

  • Leeuwen, R. van en B. Cusveller (2005) Verpleegkundige zorg en spiritualiteit; Professionele aandacht voor levensbeschouwing, religie en zingeving; Uitgeverij Lemma; ISBN13: 978-90-5931-289-0
    De belangstelling voor spiritualiteit in de gezondheidszorg neemt toe, zo ook binnen de verpleegkunde. Onderzoek heeft aangetoond dat in de gezondheidszorg aandacht van zorgverleners voor spiritualiteit relevant is. In de verpleegkundige praktijk echter, blijkt de aandacht voor spiritualiteit nog niet vanzelfsprekend. Verpleegkundige zorg en spiritualiteit is een inleidende methode voor het omgaan met spiritualiteit binnen de context van de verpleging. Er is gekozen voor een generieke benadering van de thematiek; de belangrijkste uitgangspunten zijn uitgewerkt op basis van onderzoeksgegevens uit de beroepspraktijk. Het boek ondersteunt verpleegkundigen bij het verlenen van zorg voor spiritualiteit en maakt hen bovendien bewust van de eigen spirituele overtuigingen en opvattingen. De onderwerpen die besproken worden zijn: begripsverheldering en verpleegkundige beroepsverantwoordelijkheid, de rol van spiritualiteit in verschillende zorgcategorieën, het hanteren van de eigen spiritualiteit en aspecten van communicatie, spiritualiteit in het verpleegkundig proces, en spiritualiteit in kwaliteitszorg en onderzoek. Het boek is bedoeld voor verpleegkundigen en verpleegkundigen-in-opleiding. Verpleegkundige zorg en spiritualiteit reikt handvatten aan bij het verlenen van zorg voor spirituele vragen en behoeften van patiënten op de (toekomstige) werkplek.

  • Leget, C. (2008) Van levenskunst tot stervenskunst; Over spiritualiteit in de palliatieve zorg; Uitgeverij Terra Lannoo; ISBN: 978 90 209 7631 1;
    Na zijn succesvolle boek Ruimte om te sterven dat de tragiek van het sterven in een breder en bevrijdend perspectief plaatste, schreef Carlo Leget een helder boek over de manier waarop met zijn spirituele model van de ‘innerlijke ruimte’ gewerkt kan worden bij vragen rond het levenseinde. Met aandacht voor vragen zoals: Wat is spiritualiteit eigenlijk en heeft het altijd met religie te maken? Hoe kun je aan de slag met het model in de dagelijkse zorg voor patiënten? Is het model ook te gebruiken wanneer je met rouw te maken krijgt? Wat betekent die spirituele dimensie nu voor de omgang met ethisch omstreden kwesties als euthanasie en palliatieve sedatie.
    Voor een breed publiek van zieken en hun naasten, voor zorgprofessionals en vrijwilligers in de palliatieve sector, voor iedereen die geconfronteerd wordt met de eindigheid van het leven.

    • Trigt, I. van (2008) Recensie; Leget, C. Van levenskunst tot stervenskunst; In: Zin in Zorg, Tijdschrift van Reliëf over Zorg, Ethiek en Levensbeschouwing (10) nr. 3 pp. 16 - 17


  • Leget, C. (2004) Geloven in wat je doet Prudentia - reeks; Budel: uitgeverij Damon; ISBN: 90 55735949
    Zorginstellingen met een levensbeschouwelijke signatuur zijn minder vanzelfsprekend dan enkele decennia terug. Niettemin is een aantal verassende tendensen waarneembaar. Spiritualiteit en management gaan vruchtbare verbindingen aan. In veel zorginstellingen heeft moreel beraad een vaste plaats verworven. En zorgverleners gaan op zoek naar richtinggevende waarden omdat ze aanvoelen dat zorg te maken heeft met zingeving en niet te reduceren is tot de logica van efficiëntie en effectiviteit.
    Voor instellingen die zich in dit klimaat afvragen hoe ze tot een betere zorg komen, ontstaat dan de vraag: wat kan een levensbeschouwelijke traditie hier betekenen?
    Dit boekje wil een praktische handreiking (en een theoretische onderbouwing) bieden aan managers om op instellingsniveau aan de slag te gaan. Centraal staat de levensbeschouwelijke dimensie van de instellingsidentiteit, en wel in relatie tot de katholieke traditie. Het nieuwe van de benadering die hier geboden wordt, is dat die identiteit niet opgevat wordt als iets dat eerst vastgesteld en vervolgens geïmplementeerd wordt. Identiteit zit in wat je (al) doet. Dat geldt ook voor de levensbeschouwelijke of gelovige dimensie van de identiteit. Of met andere woorden: Geloven zit in wat je doet. Als je dat voor elkaar verhelderd hebt, zal het op een nieuwe wijze doorwerken in de dagelijkse praktijk: je kunt dan ook geloven in wat je doet.

  • Reliëf (2009) Spiritualiteit en Zorg; Congresnummer Zin in Zorg, Tijdschrift van Reliëf over Zorg, ethiek en Levensbeschouwing ISSN: 1389-6490 / jaargang 11 /nummer 1

  • Schep - Akkerman, A. en R. van Leeuwen (2009) Spirituele zorg; Vanzelfsprekend, maar niet vanzelf in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2009 nr. 11/12 pp. 34 - 39
    Begin 2009 konden verpleegkundigen via de website van TvZ meedoen aan een online enquete Zorg en Spiritualiteit. De uitkomsten daarvan geven inzicht in de manier waarop en hoe vaak spirituele zorgverlening in de dagelijkse praktijk een plaats krijgt.

  • Steemers - van Winkoop, M. (2001) Geloven in zorg: omgaan met geloof, levensbeschouwing en spiritualiteit in de gezondheidszorg Baarn: HBuitgevers; ISBN: 90 5574 306 2
    Ieder mens is anders: we verschillen van elkaar wat betreft cultuur, geloof, opvoeding, sociale achtergrond. In de omgang met elkaar gaat het erom rekening te houden met de ander en andermans denkbeelden te respecteren. Zeker ook in de gezondheidszorg, vanuit de visie dat goede zorg oog heeft voor de mens in al zijn aspecten.
Vanuit deze visie is dit boek geschreven. Het geeft enerzijds een schat aan informatie over verschillende wereldreligies, mensvisies en culturen. Het gaat in op de betekenis van geloof en spiritualiteit, op zingevingsvraagstukken en communicatie in de gezondheidszorg aan autochtone en allochtone patiënten. Aan de hand van een groot aantal voorbeelden en citaten uit zorgsituaties wordt steeds een relatie gelegd met de praktijk van alle dag: ervaringen van betrokkenen maken duidelijk waar misverstanden of gevoelens van wantrouwen en onzekerheid kunnen ontstaan. Ze laten zien hoe aandacht, betrokkenheid en belangstelling voor elkaar de kwaliteit van zorg naar een hoger plan brengen. Het boek wil niet alleen informatie geven, maar ook vaardigheden ontwikkelen in het omgaan met het eigene van elke zieke die aan de zorgverlener is toevertrouwd.

  • Taylor, E. J., P. van der Wal en J. Wijngaard (2010) Tja, wat zal ik zeggen... Met cliënten in gesprek over spiritualiteit. Uitgeverij Boekencentrum; ISBN: 9789023924531
    Eindelijk een professionele handreiking voor het omgaan met spiritualiteit in de zorg.
    ‘Waarom moet mij dit overkomen?’ ‘Waarom leef ik nog, ik ben anderen alleen maar tot last…’ ‘Ik ken hier niemand, ik voel me zo eenzaam.’ Bij dit soort vragen en verzuchtingen sta je als zorgverlener vaak met de mond vol tanden. Mensen zoeken naar de zin van wat hen overkomt. Dit boek helpt zorgverleners op een goede manier daarop te reageren. Wanneer zorgverleners met hun cliënten zoeken naar antwoorden, dan zijn beiden daarmee geholpen. Aandacht voor spiritualiteit bevordert de gezondheid en doet je bewuster leven. Tja, wat zal ik zeggen… is een heel praktisch boek. Het brengt kennis uit de psychologie en psychiatrie, de geestelijke verzorging en de verpleegkunde samen. De lezer leert de theorie direct in praktijk te brengen, dankzij de vele voorbeelden en oefeningen.
    * Een onmisbaar boek voor iedere werkende in de zorg
    * Met dvd met oefensituaties uit de praktijk
    * Geschikt voor protestanten, katholieken, humanisten, niet-westerse levensbeschouwingen, agnosten en athëisten

  • Tiesinga, L.J. en R. Driebergen, R. van Leeuwen en D. Post (2003) Het spiritueel functioneren van patiënten en verpleegkundigen. Een essentiële dimensie in de gezondheidszorg; in: Tijdschrift voor Geneeskunde & Ethiek 13 (4) pp. 103 -107.

naar boven  Δ